Giáo Trình Tiếng Hán Cổ Đại (Chương 4): Tuyển Đọc & Chú Giải Văn Bản Kinh Điển: Luận Ngữ, Mạnh Tử, Chiến Quốc Sách & Sử Ký (文选精读与句读训诂)

古gǔ代dài汉hàn语yǔ书shū面miàn语yǔ包bāo含hán两liǎng个gè系xì统tǒng：一yī是shì以yǐ先xiān秦qín口kǒu语yǔ为wèi基jī础chǔ而ér形xíng成chéng的de“文wén言yán”；二èr是shì六liù朝cháo以yǐ后hòu在zài北běi方fāng话huà基jī础chǔ上shàng形xíng成chéng的de“古gǔ白bái话huà”。古gǔ代dài漢hàn語yǔ書shū面miàn語yǔ包bāo含hán兩liǎng個gè系xì統tǒng：一yī是shì以yǐ先xiān秦qín口kǒu語yǔ為wéi基jī礎chǔ而ér形xíng成chéng的de“文wén言yán”；二èr是shì六liù朝cháo以yǐ後hòu在zài北běi方fāng話huà基jī礎chǔ上shàng形xíng成chéng的de“古gǔ白bái話huà”。

Ngôn ngữ viết của Tiếng Hán cổ đại bao gồm hai hệ thống: một là “Văn ngôn” hình thành trên cơ sở khẩu ngữ thời Tiên Tần; hai là “Cổ bạch thoại” hình thành từ thời Lục Triều về sau trên nền tảng phương ngôn phương Bắc.

古gǔ今jīn词cí义yì演yǎn变biàn有yǒu扩kuò大dà、缩suō小xiǎo与yǔ转zhuǎn移yí三sān途tú：古gǔ之zhī“走zǒu”今jīn谓wèi之zhī“跑pǎo”，古gǔ之zhī“涕tì”今jīn谓wèi之zhī“泪lèi”，不bù可kě望wàng文wén生shēng义yì。古gǔ今jīn詞cí義yì演yǎn變biàn有yǒu擴kuò大dà、縮suō小xiǎo與yǔ轉zhuǎn移yí三sān途tú：古gǔ之zhī“走zǒu”今jīn謂wèi之zhī“跑pǎo”，古gǔ之zhī“涕tì”今jīn謂wèi之zhī“淚lèi”，不bù可kě望wàng文wén生shēng義yì。

Sự biến đổi nghĩa từ cổ kim có ba hướng là mở rộng, thu hẹp và chuyển di: chữ “tẩu (走)” thời cổ nay gọi là “chạy (跑)”, chữ “thế (涕)” thời cổ nay gọi là “nước mắt (泪)”, tuyệt đối không được nhìn mặt chữ đoán nghĩa theo thói quen hiện đại.

子zǐ曰yuē：“学xué而ér时shí习xí之zhī，不bú亦yì说shuō乎hū？有yǒu朋péng自zì远yuǎn方fāng来lái，不bú亦yì乐lè乎hū？人rén不bù知zhī而ér不bú愠yùn，不bú亦yì君jūn子zǐ乎hū？”（《论lún语yǔ·学xué而ér》）子zǐ曰yuē：“學xué而ér時shí習xí之zhī，不bú亦yì說shuō乎hū？有yǒu朋péng自zì遠yuǎn方fāng來lái，不bú亦yì樂lè乎hū？人rén不bù知zhī而ér不bú慍yùn，不bú亦yì君jūn子zǐ乎hū？”（《論lùn語yǔ·學xué而ér》）

Khổng Tử nói: “Học rồi thường xuyên ôn tập điều đã học, chẳng phải cũng vui sướng lắm sao? Có bạn cùng chí hướng từ phương xa tới, chẳng phải cũng hạnh phúc lắm sao? Người đời không hiểu mình mà mình chẳng hề oán giận, chẳng phải là bậc quân tử đó sao?” (Luận Ngữ · Học Nhi)

“者zhě”字zì指zhǐ代dài行xíng为wéi之zhī施shī事shì者zhě（如rú“知zhī我wǒ者zhě”）；“所suǒ”字zì置zhì于yú动dòng词cí之zhī前qián，指zhǐ代dài行xíng为wéi之zhī受shòu事shì对duì象xiàng（如rú“鱼yú，我wǒ所suǒ欲yù也yě”）。“者zhě”字zì指zhǐ代dài行xíng為wéi之zhī施shī事shì者zhě（如rú“知zhī我wǒ者zhě”）；“所suǒ”字zì置zhì於wū動dòng詞cí之zhī前qián，指zhǐ代dài行xíng為wéi之zhī受shòu事shì對duì象xiàng（如rú“魚yú，我wǒ所suǒ欲yù也yě”）。

Chữ “giả (者)” đặt sau động từ chỉ chủ thể thực hiện hành động (như “tri ngã giả = người hiểu ta”); còn chữ “sở (所)” đặt trước động từ chỉ đối tượng chịu sự tác động của hành động (như “ngư, ngã sở dục dã = cá là thứ mà ta mong muốn”).

少shǎo时shí，一yì狼láng径jìng去qù，其qí一yì犬quǎn坐zuò于yú前qián。久jiǔ之zhī，目mù似sì瞑míng，意yì暇xiá甚shèn。（蒲pú松sōng龄líng《狼láng》）少shǎo時shí，一yì狼láng徑jìng去qù，其qí一yì犬quǎn坐zuò於wū前qián。久jiǔ之zhī，目mù似sì瞑míng，意yì暇xiá甚shèn。（蒲pú松sōng齡líng《狼láng》）

Một lát sau, một con sói bỏ đi thẳng, còn con kia ngồi chồm hỗm như chó ở ngay phía trước. Lâu dần, mắt nó như nhắm nghiền, vẻ mặt vô cùng nhàn nhã. (Bồ Tùng Linh – Sói)

孟mèng子zǐ曰yuē：“孔kǒng子zǐ登dēng东dōng山shān而ér小xiǎo鲁lǔ，登dēng泰tài山shān而ér小xiǎo天tiān下xià。”此cǐ句jù中zhōng之zhī“小xiǎo”，乃nǎi形xíng容róng词cí意yì动dòng用yòng法fǎ，谓wèi“以yǐ之zhī为wèi小xiǎo”也yě。孟mèng子zǐ曰yuē：“孔kǒng子zǐ登dēng東dōng山shān而ér小xiǎo魯lǔ，登dēng泰tài山shān而ér小xiǎo天tiān下xià。”此cǐ句jù中zhōng之zhī“小xiǎo”，乃nǎi形xíng容róng詞cí意yì動dòng用yòng法fǎ，謂wèi“以yǐ之zhī為wéi小xiǎo”也yě。

Mạnh Tử nói: “Khổng Tử lên núi Đông Sơn mà thấy nước Lỗ nhỏ bé, lên núi Thái Sơn mà thấy thiên hạ nhỏ bé.” Chữ “tiểu (小)” trong câu này là cách dùng Ý động của tính từ, có nghĩa là “coi đối tượng đó là nhỏ bé”.

陈chén胜shèng者zhě，阳yáng城chéng人rén也yě，字zì涉shè。吴wú广guǎng者zhě，阳yáng夏xià人rén也yě，字zì叔shū。（司sī马mǎ迁qiān《史shǐ记jì·陈chén涉shè世shì家jiā》）陳chén勝shèng者zhě，陽yáng城chéng人rén也yě，字zì涉shè。吳wú廣guǎng者zhě，陽yáng夏xià人rén也yě，字zì叔shū。（司sī馬mǎ遷qiān《史shǐ記jì·陳chén涉shè世shì家jiā》）

Trần Thắng là người đất Dương Thành, tên tự là Thiệp. Ngô Quảng là người đất Dương Hạ, tên tự là Thúc. (Tư Mã Thiên – Sử Ký · Trần Thiệp Thế Gia)

古gǔ汉hàn语yǔ中zhōng，疑yí问wèn代dài词cí（何hé、谁shuí、安ān、焉yān）作zuò宾bīn语yǔ，或huò否fǒu定dìng句jù中zhōng代dài词cí作zuò宾bīn语yǔ（如rú“时shí不bù我wǒ待dài”、“古gǔ之zhī人rén不bù余yú欺qī也yě”），皆jiē须xū前qián置zhì。古gǔ漢hàn語yǔ中zhōng，疑yí問wèn代dài詞cí（何hé、誰shuí、安ān、焉yān）作zuò賓bīn語yǔ，或huò否fǒu定dìng句jù中zhōng代dài詞cí作zuò賓bīn語yǔ（如rú“時shí不bù我wǒ待dài”、“古gǔ之zhī人rén不bù餘yú欺qī也yě”），皆jiē須xū前qián置zhì。

Trong tiếng Hán cổ đại, khi đại từ nghi vấn (Hà, Thùy, An, Yên) làm tân ngữ, hoặc đại từ nhân xưng làm tân ngữ trong câu phủ định (như “thời bất ngã đãi = thời gian chẳng đợi ta”, “cổ chi nhân bất dư khi dã = người xưa chẳng lừa ta”), đều bắt buộc phải đảo lên trước động từ.

蛇shé固gù无wú足zú，子zǐ安ān能néng为wèi之zhī足zú？遂suì饮yǐn其qí酒jiǔ。为wèi蛇shé足zú者zhě，终zhōng亡wáng其qí酒jiǔ。（《战zhàn国guó策cè·齐qí策cè二èr》）蛇shé固gù無wú足zú，子zǐ安ān能néng為wéi之zhī足zú？遂suì飲yǐn其qí酒jiǔ。為wéi蛇shé足zú者zhě，終zhōng亡wáng其qí酒jiǔ。（《戰zhàn國guó策cè·齊qí策cè二èr》）

Con rắn vốn làm gì có chân, sao anh lại có thể vẽ thêm chân cho nó được? Nói rồi người kia bèn uống cạn bầu rượu. Kẻ vẽ thêm chân cho rắn rốt cuộc đánh mất bầu rượu của mình. (Chiến Quốc Sách · Tề Sách II)

青qīng，取qǔ之zhī于yú蓝lán，而ér青qīng于yú蓝lán；冰bīng，水shuǐ为wèi之zhī，而ér寒hán于yú水shuǐ。积jī土tǔ成chéng山shān，风fēng雨yǔ兴xīng焉yān；积jī水shuǐ成chéng渊yuān，蛟jiāo龙lóng生shēng焉yān。青qīng，取qǔ之zhī於wū藍lán，而ér青qīng於wū藍lán；冰bīng，水shuǐ為wéi之zhī，而ér寒hán於wū水shuǐ。積jī土tǔ成chéng山shān，風fēng雨yǔ興xīng焉yān；積jī水shuǐ成chéng淵yuān，蛟jiāo龍lóng生shēng焉yān。

Màu chàm lấy từ cây rau chàm mà lại xanh thẫm hơn cây chàm; băng do nước kết thành mà lại lạnh giá hơn nước. Chất đất thành núi cao thì mưa gió nổi lên ở đó; góp nước thành vực sâu thì giao long sinh sôi ở đó.