Văn Ngôn Trong Tiếng Hán Hiện Đại (Chương 1): Diện Mạo, Nguồn Gốc & Giá Trị Tu Từ Của Yếu Tố Văn Ngôn Trong Bạch Thoại (文言与白话的交融)

五wǔ四sì白bái话huà文wén运yùn动dòng之zhī后hòu，文wén言yán虽suī不bú再zài作zuò为wéi独dú立lì的de书shū面miàn语yǔ体tǐ系xì，但dàn其qí精jīng华huá成chéng分fèn却què深shēn度dù融róng入rù现xiàn代dài汉hàn语yǔ，成chéng为wéi书shū面miàn语yǔ典diǎn雅yǎ庄zhuāng重zhòng之zhī源yuán泉quán。五wǔ四sì白bái話huà文wén運yùn動dòng之zhī後hòu，文wén言yán雖suī不bú再zài作zuò為wéi獨dú立lì的de書shū面miàn語yǔ體tǐ系xì，但dàn其qí精jīng華huá成chéng分fēn卻què深shēn度dù融róng入rù現xiàn代dài漢hàn語yǔ，成chéng為wéi書shū面miàn語yǔ典diǎn雅yǎ莊zhuāng重zhòng之zhī源yuán泉quán。

Sau phong trào Bạch thoại Ngũ Tứ, tuy Văn ngôn không còn đóng vai trò một hệ thống ngôn ngữ viết độc lập, nhưng những thành phần tinh hoa của nó đã hòa quyện sâu sắc vào tiếng Hán hiện đại, trở thành suối nguồn tạo nên sự tao nhã và trang trọng cho văn viết.

现xiàn代dài汉hàn语yǔ吸xī收shōu文wén言yán成chéng分fèn，一yí为wèi求qiú其qí“简jiǎn”（言yán简jiǎn意yì赅gāi），二èr为wèi求qiú其qí“雅yǎ”（庄zhuāng重zhòng典diǎn雅yǎ），三sān为wèi求qiú其qí“韵yùn”（节jié奏zòu铿kēng锵qiāng、平píng仄zè协xié调tiáo）。現xiàn代dài漢hàn語yǔ吸xī收shōu文wén言yán成chéng分fèn，一yì為wéi求qiú其qí“簡jiǎn”（言yán簡jiǎn意yì賅gāi），二èr為wéi求qiú其qí“雅yǎ”（莊zhuāng重zhòng典diǎn雅yǎ），三sān為wéi求qiú其qí“韻yùn”（節jié奏zòu鏗kēng鏘qiāng、平píng仄zè協xié調diào）。

Tiếng Hán hiện đại hấp thụ yếu tố Văn ngôn: một là để đạt độ “Giản” (ngắn gọn súc tích), hai là để đạt độ “Nhã” (trang trọng tao nhã), ba là để đạt độ “Vận” (nhịp điệu đanh thép, bằng trắc hài hòa).

在zài政zhèng论lùn与yǔ学xué术shù语yǔ体tǐ中zhōng，常cháng用yòng“尚shàng”表biǎo仍réng旧jiù，用yòng“亦yì”表biǎo同tóng样yàng，用yòng“皆jiē、悉xī”表biǎo总zǒng括kuò，用yòng“颇pō、甚shèn”表biǎo程chéng度dù，用yòng“亟jí”表biǎo迫pò切qiè。在zài政zhèng論lùn與yǔ學xué術shù語yǔ體tǐ中zhōng，常cháng用yòng“尚shàng”表biǎo仍réng舊jiù，用yòng“亦yì”表biǎo同tóng樣yàng，用yòng“皆jiē、悉xī”表biǎo總zǒng括kuò，用yòng“頗pō、甚shèn”表biǎo程chéng度dù，用yòng“亟jí”表biǎo迫pò切qiè。

Trong văn phong chính luận và học thuật, người viết thường dùng “thượng (尚)” chỉ sự tiếp diễn, dùng “dịch (亦)” chỉ sự tương đồng, dùng “giai, tất (皆, 悉)” để tổng quát, dùng “pha, thậm (颇, 甚)” chỉ mức độ cao, và dùng “cức (亟)” chỉ sự cấp bách.

现xiàn代dài公gōng文wén与yǔ商shāng务wù书shū信xìn中zhōng，“莅lì临lín、惠huì顾gù、垂chuí询xún、鼎dǐng力lì、华huá诞dàn”等děng敬jìng辞cí，与yǔ“绵mián薄báo、刍chú议yì、拙zhuō作zuò、忝tiǎn列liè”等děng谦qiān辞cí相xiāng映yìng成chéng趣qù。現xiàn代dài公gōng文wén與yǔ商shāng務wù書shū信xìn中zhōng，“蒞lì臨lín、惠huì顧gù、垂chuí詢xún、鼎dǐng力lì、華huá誕dàn”等děng敬jìng辭cí，與yǔ“綿mián薄báo、芻chú議yì、拙zhuō作zuò、忝tiǎn列liè”等děng謙qiān辭cí相xiāng映yìng成chéng趣qù。

Trong công văn hiện đại và thư tín thương mại, các kính từ như “lỵ lâm, huệ cố, thùy tuân, đỉnh lực, hoa đản” cùng các khiêm từ như “miên bạc, sù nghị, chuyết tác, thiểm liệt” bổ trợ hài hòa cho nhau.

“鉴jiàn于yú”用yòng于yú引yǐn出chū客kè观guān原yuán因yīn或huò背bèi景jǐng，“旨zhǐ在zài”用yòng于yú点diǎn明míng政zhèng策cè或huò活huó动dòng之zhī根gēn本běn目mù的dì，“系xì”与yǔ“乃nǎi”则zé用yòng于yú正zhèng式shì确què认rèn事shì实shí。“鑑jiàn於wū”用yòng於wū引yǐn出chū客kè觀guān原yuán因yīn或huò背bèi景jǐng，“旨zhǐ在zài”用yòng於wū點diǎn明míng政zhèng策cè或huò活huó動dòng之zhī根gēn本běn目mù的dì，“系xì”與yǔ“乃nǎi”則zé用yòng於wū正zhèng式shì確què認rèn事shì實shí。

“Giám vu (鉴于)” dùng để dẫn ra nguyên nhân hoặc bối cảnh khách quan, “chỉ tại (旨在)” dùng để nêu bật mục đích cốt lõi của chính sách hay hoạt động, còn “hệ (系)” và “nãi (乃)” dùng để xác nhận sự thật một cách chính thức.

“以yǐ人rén民mín为wèi中zhōng心xīn”、“以yǐ史shǐ为wèi鉴jiàn”承chéng袭xí了le古gǔ汉hàn语yǔ“以yǐ……为wèi……”格gé式shì；“为wèi人rén所suǒ知zhī”、“为wèi世shì人rén所suǒ称chēng道dào”则zé完wán整zhěng保bǎo留liú了le“为wèi……所suǒ……”被bèi动dòng式shì。“以yǐ人rén民mín為wéi中zhōng心xīn”、“以yǐ史shǐ為wéi鑑jiàn”承chéng襲xí了le古gǔ漢hàn語yǔ“以yǐ……為wéi……”格gé式shì；“為wéi人rén所suǒ知zhī”、“為wéi世shì人rén所suǒ稱chēng道dào”則zé完wán整zhěng保bǎo留liú了le“為wéi……所suǒ……”被bèi動dòng式shì。

Các cụm “Lấy nhân dân làm trung tâm”, “Lấy lịch sử làm gương” kế thừa kết cấu cổ Hán ngữ “dĩ... vi...”; còn “Được mọi người biết đến”, “Được người đời ca ngợi” bảo lưu nguyên vẹn cấu trúc bị động “vi... sở...”.

当dāng表biǎo达dá唯wéi一yī性xìng与yǔ排pái他tā性xìng判pàn断duàn时shí，现xiàn代dài书shū面miàn语yǔ偏piān爱ài使shǐ用yòng“非fēi……莫mò属shǔ”、“不bù……不bú快kuài”、“何hé……之zhī有yǒu”等děng极jí具jù气qì势shì的de文wén言yán固gù定dìng格gé式shì。當dāng表biǎo達dá唯wéi一yī性xìng與yǔ排pái他tā性xìng判pàn斷duàn時shí，現xiàn代dài書shū面miàn語yǔ偏piān愛ài使shǐ用yòng“非fēi……莫mò屬shǔ”、“不bù……不bú快kuài”、“何hé……之zhī有yǒu”等děng極jí具jù氣qì勢shì的de文wén言yán固gù定dìng格gé式shì。

Khi biểu đạt phán đoán mang tính duy nhất và loại trừ, ngôn ngữ viết hiện đại đặc biệt ưa chuộng các khung Văn ngôn cố định giàu khí thế như “phi... mạc thuộc”, “bất... bất khoái”, “hà... chi hữu”.

现xiàn代dài汉hàn语yǔ四sì字zì成chéng语yǔ浓nóng缩suō了le古gǔ汉hàn语yǔ的de词cí类lèi活huó用yòng与yǔ特tè殊shū语yǔ序xù：如rú“唯wéi利lì是shì图tú”（宾bīn语yǔ前qián置zhì）、“衣yī锦jǐn还huán乡xiāng”（名míng词cí作zuò动dòng词cí）、“惊jīng天tiān动dòng地dì”（使shǐ动dòng用yòng法fǎ）。現xiàn代dài漢hàn語yǔ四sì字zì成chéng語yǔ濃nóng縮suō了le古gǔ漢hàn語yǔ的de詞cí類lèi活huó用yòng與yǔ特tè殊shū語yǔ序xù：如rú“唯wéi利lì是shì圖tú”（賓bīn語yǔ前qián置zhì）、“衣yī錦jǐn還huán鄉xiāng”（名míng詞cí作zuò動dòng詞cí）、“驚jīng天tiān動dòng地dì”（使shǐ動dòng用yòng法fǎ）。

Thành ngữ bốn chữ trong tiếng Hán hiện đại cô đọng toàn bộ hiện tượng hoạt dụng từ loại và trật tự câu đặc thù của cổ Hán ngữ: như “Duy lợi thị đồ” (đảo tân ngữ), “Y cẩm hoàn hương” (danh từ làm động từ), “Kinh thiên động địa” (cách dùng sứ động).

现xiàn代dài汉hàn语yǔ中zhōng的de文wén言yán成chéng分fèn，在zài越yuè南nán语yǔ中zhōng几jī乎hū都dōu能néng找zhǎo到dào对duì应yìng的de汉hàn越yuè词cí（如rú“尚shàng待dài—Thượng đãi”、“旨zhǐ在zài—Chỉ tại”、“楷kǎi模mó—Khải mô”）。現xiàn代dài漢hàn語yǔ中zhōng的de文wén言yán成chéng分fèn，在zài越yuè南nán語yǔ中zhōng幾jī乎hū都dōu能néng找zhǎo到dào對duì應yīng的de漢hàn越yuè詞cí（如rú“尚shàng待dài—Thượng đãi”、“旨zhǐ在zài—Chỉ tại”、“楷kǎi模mó—Khải mô”）。

Các yếu tố Văn ngôn trong tiếng Hán hiện đại hầu như đều có thể tìm thấy từ Hán Việt tương ứng trực tiếp trong tiếng Việt (như “尚待 — Thượng đãi”, “旨在 — Chỉ tại”, “楷模 — Khải mô”).

在zài汉hàn越yuè高gāo级jí笔bǐ译yì与yǔ外wài交jiāo口kǒu译yì中zhōng，准zhǔn确què识shí别bié源yuán语yǔ中zhōng的de文wén言yán色sè彩cǎi并bìng调tiáo用yòng相xiāng应yìng的de庄zhuāng重zhòng词cí汇huì，是shì实shí现xiàn“信xìn、达dá、雅yǎ”的de必bì由yóu之zhī路lù。在zài漢hàn越yuè高gāo級jí筆bǐ譯yì與yǔ外wài交jiāo口kǒu譯yì中zhōng，準zhǔn確què識shí別bié源yuán語yǔ中zhōng的de文wén言yán色sè彩cǎi並bìng調diào用yòng相xiāng應yīng的de莊zhuāng重zhòng詞cí彙huì，是shì實shí現xiàn“信xìn、達dá、雅yǎ”的de必bì由yóu之zhī路lù。

Trong biên dịch cao cấp và phiên dịch ngoại giao Hán – Việt, việc nhận diện chính xác sắc thái Văn ngôn ở ngôn ngữ nguồn và huy động lớp từ trang trọng tương ứng là con đường tất yếu để đạt chuẩn “Tín – Đạt – Nhã”.