Chữ Hán: Chữ Và Nghĩa (Chương 3): Giải Mã Hệ Thống Bộ Thủ Biểu Ý & Quy Luật Mở Rộng Nghĩa Của Chữ Hán (汉字部首与词义引申)

汉hàn字zì属shǔ于yú表biǎo意yì体tǐ系xì文wén字zì，其qí最zuì大dà特tè征zhēng在zài于yú“因yīn形xíng见jiàn义yì”，字zì形xíng本běn身shēn直zhí接jiē或huò间jiàn接jiē地dì携xié带dài着zhe语yǔ义yì与yǔ文wén化huà信xìn息xī。漢hàn字zì屬shǔ於wū表biǎo意yì體tǐ系xì文wén字zì，其qí最zuì大dà特tè徵zhǐ在zài於wū“因yīn形xíng見jiàn義yì”，字zì形xíng本běn身shēn直zhí接jiē或huò間jiàn接jiē地dì攜xié帶dài著zhù語yǔ義yì與yǔ文wén化huà信xìn息xī。

Chữ Hán thuộc hệ thống văn tự biểu ý, đặc trưng lớn nhất của nó nằm ở chỗ “nhìn hình thấy nghĩa”; bản thân hình thể chữ Hán trực tiếp hoặc gián tiếp mang theo thông tin ngữ nghĩa và văn hóa.

从cóng秦qín代dài小xiǎo篆zhuàn到dào汉hàn代dài隶lì书shū的de“隶lì变biàn”，解jiě散sàn了le古gǔ文wén字zì的de象xiàng形xíng线xiàn条tiáo，确què立lì了le点diǎn、横héng、竖shù、撇piě、捺nà的de笔bǐ画huà系xì统tǒng。從cóng秦qín代dài小xiǎo篆zhuàn到dào漢hàn代dài隸lì書shū的de“隸lì變biàn”，解jiě散sàn了le古gǔ文wén字zì的de象xiàng形xíng線xiàn條tiáo，確què立lì了le點diǎn、橫héng、豎shù、撇piě、捺nà的de筆bǐ畫huà系xì統tǒng。

Cuộc biến đổi “Lệ biến” từ chữ Tiểu triện thời Tần sang chữ Lệ thời Hán đã phá vỡ các đường nét tượng hình của cổ văn tự, xác lập nên hệ thống nét bút Chấm, Ngang, Sổ, Phẩy, Mác.

东dōng汉hàn许xǔ慎shèn撰zhuàn《说shuō文wén解jiě字zì》，归guī纳nà540个gè部bù首shǒu，系xì统tǒng阐chǎn发fā“六liù书shū”造zào字zì法fǎ则zé，使shǐ汉hàn字zì形xíng音yīn义yì之zhī理lǐ据jù大dà白bái于yú天tiān下xià。東dōng漢hàn許xū慎shèn撰zhuàn《說shuō文wén解jiě字zì》，歸guī納nà540個gè部bù首shǒu，系xì統tǒng闡chǎn發fā“六liù書shū”造zào字zì法fǎ則zé，使shǐ漢hàn字zì形xíng音yīn義yì之zhī理lǐ據jù大dà白bái於wū天tiān下xià。

Hứa Thận thời Đông Hán biên soạn bộ “Thuyết Văn Giải Tự”, quy nạp 540 bộ thủ và làm sáng tỏ có hệ thống quy tắc tạo chữ “Lục thư”, giúp lý tính Hình – Âm – Nghĩa của chữ Hán hiển hiện rõ ràng.

具jù体tǐ之zhī物wù可kě画huà，故gù造zào象xiàng形xíng字zì（如rú日rì、月yuè、山shān、水shuǐ）；抽chōu象xiàng概gài念niàn难nán画huà，故gù于yú象xiàng形xíng字zì上shàng加jiā指zhǐ示shì符fú号hào以yǐ成chéng指zhǐ事shì字zì（如rú本běn、末mò、刃rèn）。具jù體tǐ之zhī物wù可kě畫huà，故gù造zào象xiàng形xíng字zì（如rú日rì、月yuè、山shān、水shuǐ）；抽chōu象xiàng概gài念niàn難nán畫huà，故gù於wū象xiàng形xíng字zì上shàng加jiā指zhǐ示shì符fú號hào以yǐ成chéng指zhǐ事shì字zì（如rú本běn、末mò、刃rèn）。

Sự vật cụ thể có thể vẽ được nên người xưa tạo chữ Tượng hình (như Nhật, Nguyệt, Sơn, Thủy); khái niệm trừu tượng khó vẽ nên thêm ký hiệu chỉ định vào chữ tượng hình để tạo thành chữ Chỉ sự (như Bổn, Mạt, Nhận).

会huì意yì者zhě，比bǐ类lèi合hé谊yì，以yǐ见jiàn指zhǐ捒shù：两liǎng木mù并bìng立lì为wèi“林lín”，三sān木mù森sēn然rán为wèi“森sēn”，人rén言yán有yǒu诚chéng为wèi“信xìn”，止zhǐ戈gē息xī战zhàn为wèi“武wǔ”。會huì意yì者zhě，比bǐ類lèi合hé誼yì，以yǐ見jiàn指zhǐ捒shù：兩liǎng木mù並bìng立lì為wéi“林lín”，三sān木mù森sēn然rán為wéi“森sēn”，人rén言yán有yǒu誠chéng為wéi“信xìn”，止zhǐ戈gē息xī戰zhàn為wéi“武wǔ”。

Phép Hội ý là ghép các thành phần lại để hội tụ thành ý nghĩa mới: hai cây đứng cạnh nhau là “Lâm (rừng)”, ba cây rậm rạp là “Sâm (rừng già)”, lời người nói có sự chân thật là “Tín”, dừng binh khí chấm dứt chiến tranh là “Vũ”.

形xíng声shēng字zì兼jiān采cǎi表biǎo意yì与yǔ表biǎo音yīn之zhī长cháng：形xíng旁páng标biāo示shì意yì义yì类lèi属shǔ，声shēng旁páng指zhǐ示shì读dú音yīn线xiàn索suǒ，在zài现xiàn代dài通tōng用yòng汉hàn字zì中zhōng占zhàn比bǐ逾yú八bā成chéng。形xíng聲shēng字zì兼jiān採cǎi表biǎo意yì與yǔ表biǎo音yīn之zhī長cháng：形xíng旁páng標biāo示shì意yì義yì類lèi屬shǔ，聲shēng旁páng指zhǐ示shì讀dú音yīn線xiàn索suǒ，在zài現xiàn代dài通tōng用yòng漢hàn字zì中zhōng佔zhàn比bǐ逾yú八bā成chéng。

Chữ Hình thanh kết hợp sở trường của cả biểu ý lẫn biểu âm: Hình bàng chỉ định phạm trù ý nghĩa, Thanh bàng gợi ý manh mối âm đọc, chiếm tỷ lệ hơn 80% trong tổng số chữ Hán thông dụng hiện đại.

古gǔ人rén“近jìn取qǔ诸zhū身shēn，远yuǎn取qǔ诸zhū物wù”，以yǐ人rén体tǐ器qì官guān为wèi部bù首shǒu构gòu筑zhù了le庞páng大dà字zì群qún：从cóng“手shǒu（扌shǒu）”多duō表biǎo动dòng作zuò，从cóng“心xīn（忄xīn）”多duō表biǎo思sī维wéi情qíng感gǎn。古gǔ人rén“近jìn取qǔ諸zhū身shēn，遠yuǎn取qǔ諸zhū物wù”，以yǐ人rén體tǐ器qì官guān為wéi部bù首shǒu構gòu築zhù了le龐páng大dà字zì群qún：從cóng“手shǒu（扌shǒu）”多duō表biǎo動dòng作zuò，從cóng“心xīn（忄xīn）”多duō表biǎo思sī維wéi情qíng感gǎn。

Người xưa “gần thì lấy hình mẫu ở chính cơ thể mình, xa thì lấy ở vạn vật”, dùng các cơ quan cơ thể người làm bộ thủ để kiến tạo nên các nhóm chữ đồ sộ: chữ thuộc bộ Thủ (扌) phần lớn chỉ động tác tay, chữ thuộc bộ Tâm (忄) phần lớn chỉ tư duy và tình cảm.

字zì义yì引yǐn申shēn遵zūn循xún严yán密mì的de认rèn知zhī逻luó辑jí：或huò由yóu本běn义yì向xiàng四sì周zhōu辐fú射shè（如rú“本běn”由yóu树shù根gēn引yǐn申shēn为wèi基jī础chǔ、根gēn本běn、书shū本běn），或huò环huán环huán相xiāng扣kòu层céng层céng递dì进jìn。字zì義yì引yǐn申shēn遵zūn循xún嚴yán密mì的de認rèn知zhī邏luó輯jí：或huò由yóu本běn義yì向xiàng四sì周zhōu輻fú射shè（如rú“本běn”由yóu樹shù根gēn引yǐn申shēn為wéi基jī礎chǔ、根gēn本běn、書shū本běn），或huò環huán環huán相xiāng扣kòu層céng層céng遞dì進jìn。

Quá trình mở rộng nghĩa của chữ Hán tuân theo logic nhận thức chặt chẽ: hoặc từ nghĩa gốc tỏa tia ra bốn phía (như chữ “Bổn 本” từ gốc cây mở rộng sang nền tảng, căn bản, quyển vở), hoặc nối tiếp nhau từng mắt xích.

汉hàn字zì字zì形xíng凝níng聚jù着zhe华huá夏xià民mín族zú的de价jià值zhí观guān念niàn：家jiā中zhōng有yǒu豕shǐ为wèi“家jiā”，禾hé谷gǔ入rù口kǒu为wèi“和hé”，禾hé下xià有yǒu女nǚ为wèi“委wěi”，处chù处chù映yìng射shè农nóng耕gēng文wén明míng印yìn记jì。漢hàn字zì字zì形xíng凝níng聚jù著zhù華huá夏xià民mín族zú的de價jià值zhí觀guān念niàn：家jiā中zhōng有yǒu豕shǐ為wéi“家jiā”，禾hé穀gǔ入rù口kǒu為wéi“和hé”，禾hé下xià有yǒu女nǚ為wéi“委wěi”，處chǔ處chǔ映yìng射shè農nóng耕gēng文wén明míng印yìn記jì。

Hình thể chữ Hán kết tinh quan niệm giá trị của dân tộc Trung Hoa: dưới mái nhà có nuôi lợn là chữ “Gia (家)”, lúa gạo vào miệng mọi người là chữ “Hòa (和)”, khắp nơi đều phản chiếu dấu ấn văn minh lúa nước.

越yuè南nán学xué习xí者zhě若ruò能néng结jié合hé汉hàn越yuè音yīn对duì应yìng规guī律lǜ与yǔ声shēng旁páng字zì族zú（如rú由yóu“包bāo”推tuī及jí“抱bào、饱bǎo、胞bāo、泡pào、炮pào、袍páo”），识shí字zì效xiào率lǜ可kě提tí升shēng数shù倍bèi。越yuè南nán學xué習xí者zhě若ruò能néng結jié合hé漢hàn越yuè音yīn對duì應yīng規guī律lǜ與yǔ聲shēng旁páng字zì族zú（如rú由yóu“包bāo”推tuī及jí“抱bào、飽bǎo、胞bāo、泡pào、炮pào、袍páo”），識shí字zì效xiào率lǜ可kě提tí升shēng數shù倍bèi。

Người học Việt Nam nếu biết kết hợp quy luật tương ứng âm Hán Việt với hệ thống Tự tộc cùng thanh phù (như từ chữ “Bao 包” suy ra “Bão 抱, Bão 饱, Bào 胞, Phao 泡, Pháo 炮, Bào 袍”) thì hiệu suất nhớ chữ sẽ tăng lên gấp bội.