古学精华
Cổ học tinh hoa
243 điển tích từ Bách gia chư tử, có chữ Hán, Pinyin, Hán Việt và lời bàn.
Không Quên Cái Cũ
孔子出游于野，见妇人哭于沼畔，甚悲。孔子下车问之：“何为而悲？”妇人曰：“昔者吾采稆于此，遗吾耆簪，求之不得，故悲。”孔子曰：“簪者，贱物也，何至若是？”妇人曰：“非为簪之美也，念古人之所以赠吾也，故不能忘。”孔子谓门人曰：“见微而知著，斯人不忘故旧矣。”
Khổng Tử xuất du ư dã, kiến phụ nhân khốc ư chiểu phán, thậm bi. Khổng Tử hạ xa vấn chi: "Hà vi nhi bi?" Phụ nhân viết: "Tích giả ngô thải lữ ư thử, di ngô kỳ trâm, cầu chi bất đắc, cố bi." Khổng Tử viết: "Trâm giả, tiện vật dã, hà chí nhược thị?" Phụ nhân viết: "Phi vi trâm chi mỹ dã, niệm cổ nhân chi sở dĩ tặng ngô dã, cố bất năng vong." Khổng Tử vị môn nhân viết: "Kiến vi nhi tri trước, tư nhân bất vong cố cựu hĩ."
Confucius was traveling across the countryside when he saw a woman weeping sorrowfully by a marsh. Surprised, Confucius sent a disciple to inquire why she wept. The woman answered: 'Earlier, while harvesting reeds here, I lost my old reed hairpin. I searched everywhere but could not find it, which is why I am weeping.' Confucius asked: 'If it was merely a hairpin made of common reeds, why grieve so bitterly over it?' The woman replied: 'I do not weep because the reed pin was intrinsically valuable; I weep because it was a cherished possession used for so long, and now I can never behold it again.'
Cái gì đã là của mình, mình có bụng yêu, mà lỡ khi mất, thì về sau dù có được cái khác giống như thế, hay hơn thế, mình cũng không thể sao yêu cho bằng. Thường, lại chỉ vì thấy cái mới mà hồi nhớ đến cái cũ, sinh ra chạnh lòng, nên câu than thở, có khi ngậm ngùi thương khóc nỉ non. Tại sao vậy? Tại đối với mình, cái của mất không chỉ có giá của mà thôi, lại hình như còn có một phần tâm hồn mình hay tâm hồn người để lại cho mình ngụ ở trong nữa. Sự cảm động đầu tiên bao giờ cũng là sự cảm động hay nhất, bền nhất. Ôi! Cáo chết ba năm quay đầu về núi, con người ta, dù cho lông bông xiêu bạt đến thế nào, còn có chút tâm tình cũng không sao quên được gốc tích xứ sở mình. "Hồ mã tê bắc phong, Việt điểu sào nam chi" (Ngựa Hồ hí gió bắc, chim Việt đậu cành nam). Con ngựa rợ Hồ thấy gió bắc còn cất tiếng kêu, con chim đất Việt chọn cành nam mới chịu làm tổ, huống chi là người mà lại quên được nguồn gốc ư!
"When something belongs to us and holds our affection, even if we later acquire a replacement identical or superior, we can never love the new quite as much. What was lost contains not merely material value, but a fragment of our soul or the soul of someone dear who gave it to us. As ancient wisdom reminds us: 'The northern horse still whinnies facing the northern wind; the southern bird nests only on branches pointing south.' If animals never forget their origins, how could a human ever forsake their roots and cherishable memories?"
Lúc Đi Trắng, Lúc Về Đen
杨朱之弟曰布，衣素衣而出。天雨，解素衣，衣缁衣而反。其狗不知，迎而吠之。杨布怒，将扑之。杨朱曰：“子毋扑矣，子亦犹是也。向者使汝狗白而往，黑而来，岂能毋怪哉？”
Dương Chu chi đệ viết Bố, y tố y nhi xuất. Thiên vũ, giải tố y, y tư y nhi phản. Kỳ cẩu bất tri, nghênh nhi phệ chi. Dương Bố nộ, tương phác chi. Dương Chu viết: "Tử vô phác hĩ, tử diệc do thị dã. Hướng giả sử nhữ cẩu bạch nhi vãng, hắc nhi lai, khởi năng vô quái tai?"
One sunny day, Yang Zhu's younger brother, Yang Bu, went out wearing white clothes. Midway through his trip it poured with rain, soaking his clothes. He took refuge at a relative's house, who lent him a black coat. When the rain stopped, Yang Bu walked home in the dark coat. His dog, seeing him in unfamiliar attire, barked aggressively and lunged at him. Infuriated, Yang Bu raised a stick to beat it. Yang Zhu intervened, saying: 'Do not strike the dog! It is only natural for it to bark. Suppose our white dog went out white and returned jet-black; would you not be equally startled and suspicious?'
Lúc đi mặc áo trắng, lúc về mặc áo thâm, chính mình không biết mình thay đổi, con chó thấy khác thì xua đuổi. Mình đánh nó chẳng hóa ra lầm lắm ru! Lỗi tại mình thay đổi không tại con chó cắn xằng. Vậy nên ở đời khi mình làm điều gì khác thường, mà người ta không rõ, thì tất nhiên người ta bàn trái bàn phải. Nếu mình không tự xét mình thay đổi hay dở, chỉ biết trách người nghị luận nọ kia, thì chẳng khác nào như Dương Bố đánh chó trong truyện này.
"We often alter our outward appearance or behavior without realizing it, yet expect others to treat us with unbroken familiarity. When people misunderstand or criticize unexpected changes in us, we must first examine ourselves rather than lashing out at their natural bewilderment."
Lợi Mê Lòng Người
宋人有失缁衣者，搜诸道。见妇人之衣缁衣者，引而索之，曰：“此吾所失缁衣也。”妇人曰：“此吾手所自织也。”其人曰：“吾所失者厚，子所衣者薄，以子薄衣偿吾厚衣，尚何言哉！”
Tống nhân hữu thất tư y giả, sưu chư đạo. Kiến phụ nhân chi y tư y giả, dẫn nhi sách chi, viết: "Thử ngô sở thất tư y dã." Phụ nhân viết: "Thử ngô thủ sở tự chức dã." Kỳ nhân viết: "Ngô sở thất giả hậu, tử sở y giả bạc, dĩ tử bạc y thường ngô hậu y, thượng hà ngôn tai!"
A man from the state of Song lost his black coat. He searched along the highway, spotted a woman wearing a black coat, grabbed her hem, and demanded: 'I just lost my black coat; you must surrender this one to me!' The woman protested: 'Where you lost your coat is none of my business! The coat I am wearing was woven and tailored by my own hands.' The man insisted obstinately: 'You must compensate me! The coat I lost was thick, whereas yours is thin. For me to take your thin coat in exchange for my lost thick one is already a compromise on my part; what right do you have to complain!'
Mất áo trong nhà mà ra đường tìm, đã là chuyện bật cười. Mất áo đàn ông mà đòi áo đàn bà lại là chuyện bật cười. Mất áo thâm dầy bắt đền áo thâm mỏng mà cho là phải, lại là chuyện bật cười nữa. Ôi cái lợi nó làm cho lòng người mê muội, chỉ biết có mình không biết có ai, chỉ vụ lợi cho mình mà quên cả phải trái. Kẻ nào đã vụ lợi như thế, thì cái gì mà chẳng dám làm, cái gì mà chả dám nói! Than ôi! Cái đời kim tiền bây giờ biết bao nhiêu phường đòi áo như người nói trong chuyện này.
"Losing a coat at home yet searching on the highway is absurd; demanding a woman's garment for a man's coat is more ridiculous; claiming a thin garment as compensation for a thick one crowns the folly. Greed blinds intellect and conscience alike, driving men to invent laughable justifications to snatch what is not theirs."
Lấy Của Ban Ngày
昔齐人有欲金者，清旦被衣冠而往市，适鬻金者之所，因攫其金而去。吏捕得之，问曰：“人皆在焉，子何遂攫人之金？”对曰：“取金之时，不见人，徒见金。”
Tích Tề nhân hữu dục kim giả, thanh đán bị y quan nhi vãng thị, thích chúc kim giả chi sở, nhân hoạc kỳ kim nhi khứ. Lại bộ đắc chi, vấn viết: "Nhân giai tại yên, tử hà toại hoạc nhân chi kim?" Đối viết: "Thủ kim chi thời, bất kiến nhân, đồ kiến kim."
In the state of Qi, a man possessed by greed dressed up one morning and walked into the market. Strolling into a gold merchant's booth, he seized a fistful of gold and walked away. The guard apprehended him and shouted: 'Crowds were surrounding you; how dared you steal gold in broad daylight?' He replied calmly: 'When I grabbed the gold, I did not see any people; I only saw the gold.' In another variation, an insolent thief taken to task mocked the onlookers: 'Countless tyrants and fraudsters use deceit to rob whole nations in secret. I merely take in open daylight—am I not more honest than they?'
Đã là kẻ thấy của tối mắt, tham vàng bỏ nghĩa, thì dù ít, dù nhiều cũng là đáng khinh cả, song đem những kẻ mặt to, tai lớn, vì ham mê phú quý mà lường thầy, phản bạn, hại ngầm đồng bào so với những quân cắp đường, cắp chợ giữa ban ngày để nuôi miệng thì tội đến nặng hơn biết bao nhiêu. Thế mà trách đời chỉ biết chê cười những quân trộm cướp vặt chớ không biết trừng trị những kẻ đại gian đại ác.
"When avarice blazes, moral vision goes utterly dark. While petty street thieves are caught and ridiculed, societies often fail to condemn grand exploiters in high robes who strip whole communities through subtle deceit. True justice must perceive beyond crude petty theft to punish colossal corruption."
Khổ Thân Làm Việc Nghĩa
子墨子自鲁适齐，过故人，谓子墨子曰：“今天下莫为义，子独自苦而为义，子不若止。”子墨子曰：“今有人于此，有子十人，一人耕而九人处，则耕者不可以不益急矣。何故？则食者众而耕者寡也。今天下莫为义，则子如劝我者也，何故止我？”
Tử Mặc Tử tự Lỗ thích Tề, quá cố nhân, vị Tử Mặc Tử viết: "Kim thiên hạ mạc vi nghĩa, tử độc tự khổ nhi vi nghĩa, tử bất nhược chỉ." Tử Mặc Tử viết: "Kim hữu nhân ư thử, hữu tử thập nhân, nhất nhân canh nhi cửu nhân xứ, tắc canh giả bất khả dĩ bất ích cấp hĩ. Hà cố? Tắc thực giả chúng nhi canh giả quả dã. Kim thiên hạ mạc vi nghĩa, tắc tử như khuyến ngã giả dã, hà cố chỉ ngã?"
Traveling from Lu to Qi, Mozi visited an old friend. The friend said: 'Nowadays nobody in the world cares for righteousness; you alone wear yourself out pursuing it. What difference can one man make? Would it not be better to desist?' Mozi answered: 'Suppose a father has ten sons: nine idle about while only one plows the fields. Should not the lone farmer work even harder? Because there are many mouths to eat and few hands to produce! When few people in the world practice righteousness, you ought to urge me on rather than dissuade me!'
Trong khi nhân tâm thế đạo suy đồi, mình là người còn đứng vững được, thì sao lại chịu suy đồi với thiên hạ cho cùng trôi một loạt. Vì nếu ai cũng như thế cả, thì còn đâu là người cảnh tỉnh được kẻ u mê để duy trì lấy nhân tâm thế đạo nữa? Cho nên những người thức thời, có chí, dù ở vào cái đời biến loạn đến đâu, cũng không chịu đắm đuối vào cái bất nghĩa, khác nào như: cây tòng, cây bách mùa đông sương tuyết mà vẫn xanh, như con gà trống mưa gió tối tăm mà vẫn gáy. Những bậc ấy chẳng những thế mà thôi, lại còn đem bao nhiêu tinh lực tâm trí ra, cố gắng giữ lấy phong hóa mà dìu dắt, mà đưa đường cho những kẻ u mê đắm đuối.
"When public morals decay, the noble-minded must not surrender to the prevailing tide. Like towering cypresses that stay green amidst winter frost, or the rooster that crows faithfully despite torrential gloom, courageous pioneers keep the lamp of justice burning for all humanity."
Cách Cư Xử Ở Đời
颜渊问于孔子曰：“渊愿贫如富，贱如贵，无勇而威，与人玩好而终身无患，可乎？”孔子曰：“大哉此问！贫而如富，知足而无欲也；贱而如贵，自得而敬人也；无勇而威，恭顺而无失也；与人玩好而终身无患，慎言而择友也。若此，何不可之有？”
Nhan Uyên vấn ư Khổng Tử viết: "Uyên nguyện bần như phú, tiện như quý, vô dũng nhi uy, dữ nhân ngoạn hảo nhi chung thân vô hoạn, khả hồ?" Khổng Tử viết: "Đại tai thử vấn! Bần nhi như phú, tri túc nhi vô dục dã; tiện nhi như quý, tự đắc nhi kính nhân dã; vô dũng nhi uy, cung thuận nhi vô thất dã; dữ nhân ngoạn hảo nhi chung thân vô hoạn, thận ngôn nhi trạch hữu dã. Nhược thử, hà bất khả chi hữu?"
Yan Yuan asked Confucius: 'I wish to remain poor yet feel as rich, be humble in rank yet feel noble, possess no fierce force yet command natural reverence, and socialize with men all my life without peril. Is such an aspiration feasible?' Confucius exclaimed: 'Magnificent is your question! To be poor yet feel rich comes from contentment without boundless cravings. To be humble yet feel noble comes from self-dignity and respectful courtesy. To lack raw might yet command reverence comes from prudent humility without negligence. To live amidst companions without hazard comes from weighing every word before speaking.'
Không cần công danh phú quý thế là biết giữ thiên tước hơn là nhân tước; không để ai khinh lờn được thế là biết trọng phẩm giá mình; không muốn đeo cái lo vào mình thế là biết giữ thân không phiền lụy đến ai. Ở đời mà giữ trọn vẹn được mấy điều như thế, tưởng thật là một cách vui thú rất cao thượng vậy.
"True nobility lies within self-cultivation rather than conferred worldly ranks. When one cherishes internal character, acts with unwavering respect, and speaks with measured discretion, life is shielded from needless hostility, attaining pure peace and lofty joy."
Tu Thân
见善，修然必以自存也；见不善，愀然必以自省也。善在身，介然必以自好也；不善在身，菑然必以自恶也。故非我而当者，吾师也；是我而当者，吾友也；谄谀我者，吾贼也。故君子隆师而亲友，以致恶其贼。
Kiến thiện, tu nhiên tất dĩ tự tồn dã; kiến bất thiện, tiễu nhiên tất dĩ tự tỉnh dã. Thiện tại thân, giới nhiên tất dĩ tự hảo dã; bất thiện tại thân, tai nhiên tất dĩ tự ố dã. Cố phi ngã nhi đương giả, ngô sư dã; thị ngã nhi đương giả, ngô hữu dã; siểm du ngã giả, ngô tặc dã. Cố quân tử long sư nhi thân hữu, dĩ chí ố kỳ tặc.
When witnessing virtue in others, strive earnestly to emulate it; when seeing fault, examine yourself vigilantly to weed out similar defects. When you possess virtue, guard it tenaciously; when you detect wrongdoing in yourself, discard it without pity. Whoever criticizes my genuine faults with justice is my honored teacher; whoever commends my rightful deeds truthfully is my trusted friend; whoever flatters me deceitfully is a thief bent on my ruin. The noble person reveres good teachers, embraces honest friends, and shuns flatterers. Petty persons do the opposite: they detest correction, crave sycophancy, act deceitfully yet demand admiration, and mock the righteous.
Cái đạo tu thân rút lại chỉ có biết theo điều hay, biết tránh điều dở. Mà muốn tới cái mục đích ấy, thì không những là tự mình phải xét mình lại còn phải xét cái cách người ở với mình nữa. Đối với người, cần phải biết hai điều: Ai khen chê phải, khuyên răn hay thì phục, thì bắt chước; ai chiều lòng nịnh hót thì tránh cho xa, coi như quân cừu địch. 'Nên ưa người ta khuyên mình hơn người ta khen mình' - có như thế, thì mới tu thân được.
"Self-cultivation boils down to embracing virtue and discarding vice. This demands rigorous self-examination as well as discernful perception of companions. One should treasure constructive criticism far above sweet adulation."
Ôm Cây Đợi Thỏ
宋人有耕田者。田中有株，兔走触株，折颈而死。因释其耒而守株，冀复得兔。兔不可复得，而身为宋国笑。今欲以先王之政，治当世之民，皆守株之类也。
Tống nhân hữu canh điền giả. Điền trung hữu chu, thố tẩu xúc chu, chiết cảnh nhi tử. Nhân thích kỳ lỗi nhi thủ chu, ký phục đắc thố. Thố bất khả phục đắc, nhi thân vi Tống quốc tiếu. Kim dục dĩ tiên vương chi chính, trị đương thế chi dân, giai thủ chu chi loại dã.
A farmer in Song was tilling his field. In the midst of the plot stood a tree stump. Suddenly a speeding hare dashed by, slammed violently into the stump, broke its neck, and died on the spot. Seeing this easy prize, the farmer cast aside his plow and spent every day guarding the stump, hoping another hare would run into it. Naturally, no more hares crashed, while his untended crops withered, rendering him the laughingstock of the entire state. Han Feizi commented: 'Those who try to rule present times by clinging stubbornly to ancient rigid policies without adapting are doing nothing different from this farmer.'
Thấy mùi, quen mui làm mãi. Ở đời những kẻ ngẫu nhiên gặp may, mà ước ao được gặp may luôn như thế nữa, không biết sự may là tình cờ mới có, thì có khác gì người nước Tống ôm cây đợi thỏ nầy. Anh ôm cây đợi thỏ này lại còn là người cố chấp bất thông, không hiểu thời thế, không thấu tình cảnh, khư khư đười ươi giữ ống, cũng một phường với những hạng chơi đàn gắn chặt phím, khắc mạn thuyền để nhớ chỗ gươm rơi.
"Blind chance is not a sustainable livelihood. Those who abandon diligent labor to pin their hopes on accidental windfalls end up bankrupt in both fortune and reputation. Wisdom requires dynamic adaptation rather than dogmatic stagnation."
Đánh Dấu Thuyền Tìm Gươm
楚人有涉江者，其剑自舟中坠于水，遽契其舟，曰：“是吾剑之所从坠。”舟止，从其所契者入水求之。舟已行矣，而剑不行，求剑若此，不亦惑乎？
Sở nhân hữu thiệp giang giả, kỳ kiếm tự chu trung trụy ư thủy, cự khế kỳ chu, viết: "Thị ngô kiếm chi sở tòng trụy." Chu chỉ, tòng kỳ sở khế giả nhập thủy cầu chi. Chu dĩ hành hĩ, nhi kiếm bất hành, cầu kiếm nhược thử, bất diệc hoặc hồ?
A traveler from the state of Chu was crossing a wide river in a ferry. Inattentive, he dropped his precious sword overboard into the depths. Hurriedly, he took a knife and carved a notch on the gunwale of the boat, saying: 'This is where my sword fell.' When the boat docked at the distant shore, he dived into the water beneath the notch to look for his sword. The boat had long traveled miles downriver while the sword remained stationary on the riverbed. Is not seeking a sword in this manner the epitome of foolishness?
Thanh gươm rơi xuống sông, thì ở ngay chỗ rơi. Nếu muốn tìm thấy gươm, tất phải lặn ngay xuống chỗ rơi mà tìm. Chớ sao lại đánh dấu vào thuyền, đợi đến lúc thuyền đỗ vào bến, mới lặn xuống bến tìm? Người tìm gươm nầy có khác nào như người đánh đàn sắt đem gắn cả ngựa lại, tưởng ngựa không di dịch được là các âm vận tự nhiên điều hòa được đúng! Than ôi! người cố chấp bất thông, chỉ câu nệ biết giữ chặt một cái đã nắm chặt trong tay, chớ không hiểu nghĩa chữ 'thời' là gì?
"Circumstances change continuously like flowing currents. Applying rigid, outdated methods to an altered reality is as absurd as notching a moving ferry. Wisdom demands recognizing the dynamics of time and adapting our actions accordingly."
Ba Con Rận Kiện Nhau
三虱相与讼。一虱过之，曰：“讼者奚说？”三虱曰：“争肥铙之地。”一虱曰：“若亦不患腊之至而焦釜之烹乎？若何相争也？”三虱乃悟，共聚而食，彘瘦而不杀，三虱得以全生。
Tam sắt tương dữ tụng. Nhất sắt quá chi, viết: "Tụng giả hề thuyết?" Tam sắt viết: "Tranh phì nhiêu chi địa." Nhất sắt viết: "Nhược diệc bất hoạn lạp chi chí nhi tiêu phủ chi phanh hồ? Nhược hà tương tranh dã?" Tam sắt nãi ngộ, cộng tụ nhi thực, trĩ sấu nhi bất sát, tam sắt đắc dĩ toàn sinh.
Three lice living on a pig bickered incessantly and took each other to court over who should occupy the fattest spot on the hog. Another louse passed by and asked: 'What are you disputing?' The three replied: 'We are contending over the rich and juicy territory on this host.' The passerby retorted: 'Why quarrel over trivial turf? You should rather fear the year-end sacrifice when the butcher sharpens his cleaver and bundles straw to roast the pig over flames!' The three lice awoke to the peril, ceased feuding, and fed moderately together. Consequently the pig stayed lean, was spared from slaughter, and the lice survived safely for years.
Nhân dân một xứ mà cứ tranh giành lẫn nhau cái lợi trước mắt, không nghĩ gì đến cái việc lâu dài cho cả toàn thể, thì trí khôn thật không bằng mấy con rận nói trong truyện nầy. Tranh nhau, cãi nhau, đánh nhau, kiện nhau, thì oan oan tương kết, lợi chẳng thấy đâu chỉ thấy hại, hại cho một mình lại hại cho cả đàn, cả lũ nữa. Sao không biết: Sâu đục cây, cây đổ thì sâu cũng chẳng còn; trùng hại vật, vật chết thì trùng cũng hết kiếp!
"Internal strife over short-sighted petty gains blinds factions to existential perils. When citizens or colleagues tear each other apart, they ruin the very foundation that shelters them all. When the tree falls, the insects perish with it."
Đạo Vợ Chồng
房玄龄微时，尝病甚，将死，谓妻卢氏曰：“吾病革，卿年少，不可枉居，善事他人。”卢泣入帷中，剜一目以示玄龄，示无他意。玄龄疾愈，礼敬特甚。后玄龄为相，太宗赐美人，卢氏宁饮鸩不纳，帝叹曰：“我尚畏之，况玄龄乎！”
Phòng Huyền Linh vi thời, thường bệnh thậm, tương tử, vị thê Lư thị viết: "Ngô bệnh cách, khanh niên thiếu, bất khả uổng cư, thiện sự tha nhân." Lư khấp nhập duy trung, oản nhất mục dĩ thị Huyền Linh, thị vô tha ý. Huyền Linh tật dũ, lễ kính đặc thậm. Hậu Huyền Linh vi tướng, Thái Tông tứ mỹ nhân, Lư thị ninh ẩm trẫm bất nạp, đế thán viết: "Ngã thượng úy chi, huống Huyền Linh hồ!"
When Fang Xuanling was young and obscure, he fell gravely ill near death. Taking his young, beautiful wife Lady Lu by the hand, he whispered: 'My life ebbs away. You are in your prime; do not squander your youth in widowhood. Promise me you will remarry a worthy man.' Weeping bitterly, Lady Lu stepped behind the curtain, gouged out one of her eyes, and presented it to her husband to demonstrate her irrevocable fidelity. Fang Xuanling miraculously recovered and eventually rose to become Prime Minister under Emperor Taizong. Throughout his glorious life, he revered his scarred wife with unbroken devotion, taking no concubines.
Tưởng mình sắp chết, thấy vợ trẻ trung không muốn để cho ở vậy, thế là quá yêu thương vợ, thể tất cho vợ lắm. Sợ chồng tiếc đẹp, chết đi không dứt, mà khoét mắt để tỏ ra thành tật cho yên lòng chồng, thế là chí tình và nhất tâm với chồng lắm. May khỏi bệnh, sau lại làm đến Tể tướng, ông chỉ biết có một bà vợ tật nguyền thuở hàn vi mà thôi, kính yêu quý trọng trọn tình trọn nghĩa. Đạo vợ chồng gắn bó thủy chung như thế thật đáng lưu danh thiên cổ, khiến đời sau soi vào mà cảm phục.
"True conjugal love requires sublime sacrifice and mutual reverence. The husband selflessly thought of his wife's future, while the wife pledged loyalty beyond external beauty. Their lifelong devotion stands as an eternal testament to noble matrimonial virtue."
Mong Làm Điều Phải
鲁人身善，独处室。邻之嫠妇亦独处室。夜暴风雨，嫠妇室坏，趋而托焉。鲁人闭门而不纳。妇人曰：“子何不纳我乎？”鲁人曰：“吾闻男女不六十不同居。今子幼，吾亦幼，是以不敢纳尔也。”妇人曰：“子何不如柳下惠然，妪不逮门之女，国人不称其乱？”鲁人曰：“柳下惠则可，吾固不可。吾以吾之不可，学柳下惠之可，未为不可也。”孔子闻之曰：“善哉！学柳下惠者，莫若此子矣。”
Lỗ nhân thân thiện, độc xứ thất. Lân chi li phụ diệc độc xứ thất. Dạ bạo phong vũ, li phụ thất hoại, xu nhi thác yên. Lỗ nhân bế môn nhi bất nạp. Phụ nhân viết: "Tử hà bất nạp ngã hồ?" Lỗ nhân viết: "Ngô văn nam nữ bất lục thập bất đồng cư. Kim tử ấu, ngô diệc ấu, thị dĩ bất cảm nạp nhĩ dã." Phụ nhân viết: "Tử hà bất như Liễu Hạ Huệ nhiên, ẩu bất đãi môn chi nữ, quốc nhân bất xưng kỳ loạn?" Lỗ nhân viết: "Liễu Hạ Huệ tắc khả, ngô cố bất khả. Ngô dĩ ngô chi bất khả, học Liễu Hạ Huệ chi khả, vị vi bất khả dã." Khổng Tử văn chi viết: "Thiện tai! Học Liễu Hạ Huệ giả, mạc nhược thử tử hĩ."
In Lu, a virtuous bachelor lived alone. Next door lived a solitary widow. One stormy night, howling winds collapsed the woman's hut. She fled to the neighbor's house knocking for shelter, but the man barred his door. The widow pleaded: 'Why will you not let me in? Why do you not emulate Liu Xiahui, who held a freezing girl through the night at the city gate yet remained utterly pure without the slightest impropriety?' The man replied: 'Liu Xiahui possessed saintly self-control; I do not. Using my firm boundary to prevent moral failure is my true way of honoring Liu Xiahui's purity!' Hearing of this, Confucius praised him: 'Splendid! Among all who seek to emulate Liu Xiahui, none understands the essence of virtue better than this man.'
Mong làm điều rất phải không bắt chước hình thức cách làm, mà giữ được cái gốc của sự phải, thế mới thật là khôn! Liễu Hạ Huệ mở lòng cứu người mà tâm bất động là bậc thánh nhân. Người trai nước Lỗ biết tự lượng sức mình, biết giữ gìn giới hạn để không sa ngã, tuy đóng cửa mà thực tế là bảo toàn danh tiết và lòng trong sạch cho cả hai. Biết mình là ai để giữ thân chính trực chính là đỉnh cao của sự khôn ngoan.
"To imitate virtue requires understanding inner essence rather than outward heroics. Knowing one's moral limits and establishing firm boundaries protects oneself and others from irreversible peril."
Không Quên Cái Cũ
孔子出游于野，见妇人哭于沼畔，甚悲。孔子下车问之：“何为而悲？”妇人曰：“昔者吾采稆于此，遗吾耆簪，求之不得，故悲。”孔子曰：“簪者，贱物也，何至若是？”妇人曰：“非为簪之美也，念古人之所以赠吾也，故不能忘。”孔子谓门人曰：“见微而知著，斯人不忘故旧矣。”
Khổng Tử xuất du ư dã, kiến phụ nhân khốc ư chiểu phán, thậm bi. Khổng Tử hạ xa vấn chi: "Hà vi nhi bi?" Phụ nhân viết: "Tích giả ngô thải lữ ư thử, di ngô kỳ trâm, cầu chi bất đắc, cố bi." Khổng Tử viết: "Trâm giả, tiện vật dã, hà chí nhược thị?" Phụ nhân viết: "Phi vi trâm chi mỹ dã, niệm cổ nhân chi sở dĩ tặng ngô dã, cố bất năng vong." Khổng Tử vị môn nhân viết: "Kiến vi nhi tri trước, tư nhân bất vong cố cựu hĩ."
Confucius was traveling across the countryside when he saw a woman weeping sorrowfully by a marsh. Surprised, Confucius sent a disciple to inquire why she wept. The woman answered: 'Earlier, while harvesting reeds here, I lost my old reed hairpin. I searched everywhere but could not find it, which is why I am weeping.' Confucius asked: 'If it was merely a hairpin made of common reeds, why grieve so bitterly over it?' The woman replied: 'I do not weep because the reed pin was intrinsically valuable; I weep because it was a cherished possession used for so long, and now I can never behold it again.'
Cái gì đã là của mình, mình có bụng yêu, mà lỡ khi mất, thì về sau dù có được cái khác giống như thế, hay hơn thế, mình cũng không thể sao yêu cho bằng. Thường, lại chỉ vì thấy cái mới mà hồi nhớ đến cái cũ, sinh ra chạnh lòng, nên câu than thở, có khi ngậm ngùi thương khóc nỉ non. Tại sao vậy? Tại đối với mình, cái của mất không chỉ có giá của mà thôi, lại hình như còn có một phần tâm hồn mình hay tâm hồn người để lại cho mình ngụ ở trong nữa. Sự cảm động đầu tiên bao giờ cũng là sự cảm động hay nhất, bền nhất. Ôi! Cáo chết ba năm quay đầu về núi, con người ta, dù cho lông bông xiêu bạt đến thế nào, còn có chút tâm tình cũng không sao quên được gốc tích xứ sở mình. "Hồ mã tê bắc phong, Việt điểu sào nam chi" (Ngựa Hồ hí gió bắc, chim Việt đậu cành nam). Con ngựa rợ Hồ thấy gió bắc còn cất tiếng kêu, con chim đất Việt chọn cành nam mới chịu làm tổ, huống chi là người mà lại quên được nguồn gốc ư!
"When something belongs to us and holds our affection, even if we later acquire a replacement identical or superior, we can never love the new quite as much. What was lost contains not merely material value, but a fragment of our soul or the soul of someone dear who gave it to us. As ancient wisdom reminds us: 'The northern horse still whinnies facing the northern wind; the southern bird nests only on branches pointing south.' If animals never forget their origins, how could a human ever forsake their roots and cherishable memories?"
Lợi Mê Lòng Người
宋人有失缁衣者，搜诸道。见妇人之衣缁衣者，引而索之，曰：“此吾所失缁衣也。”妇人曰：“此吾手所自织也。”其人曰：“吾所失者厚，子所衣者薄，以子薄衣偿吾厚衣，尚何言哉！”
Tống nhân hữu thất tư y giả, sưu chư đạo. Kiến phụ nhân chi y tư y giả, dẫn nhi sách chi, viết: "Thử ngô sở thất tư y dã." Phụ nhân viết: "Thử ngô thủ sở tự chức dã." Kỳ nhân viết: "Ngô sở thất giả hậu, tử sở y giả bạc, dĩ tử bạc y thường ngô hậu y, thượng hà ngôn tai!"
A man from the state of Song lost his black coat. He searched along the highway, spotted a woman wearing a black coat, grabbed her hem, and demanded: 'I just lost my black coat; you must surrender this one to me!' The woman protested: 'Where you lost your coat is none of my business! The coat I am wearing was woven and tailored by my own hands.' The man insisted obstinately: 'You must compensate me! The coat I lost was thick, whereas yours is thin. For me to take your thin coat in exchange for my lost thick one is already a compromise on my part; what right do you have to complain!'
Mất áo trong nhà mà ra đường tìm, đã là chuyện bật cười. Mất áo đàn ông mà đòi áo đàn bà lại là chuyện bật cười. Mất áo thâm dầy bắt đền áo thâm mỏng mà cho là phải, lại là chuyện bật cười nữa. Ôi cái lợi nó làm cho lòng người mê muội, chỉ biết có mình không biết có ai, chỉ vụ lợi cho mình mà quên cả phải trái. Kẻ nào đã vụ lợi như thế, thì cái gì mà chẳng dám làm, cái gì mà chả dám nói! Than ôi! Cái đời kim tiền bây giờ biết bao nhiêu phường đòi áo như người nói trong chuyện này.
"Losing a coat at home yet searching on the highway is absurd; demanding a woman's garment for a man's coat is more ridiculous; claiming a thin garment as compensation for a thick one crowns the folly. Greed blinds intellect and conscience alike, driving men to invent laughable justifications to snatch what is not theirs."
Khổ Thân Làm Việc Nghĩa
子墨子自鲁适齐，过故人，谓子墨子曰：“今天下莫为义，子独自苦而为义，子不若止。”子墨子曰：“今有人于此，有子十人，一人耕而九人处，则耕者不可以不益急矣。何故？则食者众而耕者寡也。今天下莫为义，则子如劝我者也，何故止我？”
Tử Mặc Tử tự Lỗ thích Tề, quá cố nhân, vị Tử Mặc Tử viết: "Kim thiên hạ mạc vi nghĩa, tử độc tự khổ nhi vi nghĩa, tử bất nhược chỉ." Tử Mặc Tử viết: "Kim hữu nhân ư thử, hữu tử thập nhân, nhất nhân canh nhi cửu nhân xứ, tắc canh giả bất khả dĩ bất ích cấp hĩ. Hà cố? Tắc thực giả chúng nhi canh giả quả dã. Kim thiên hạ mạc vi nghĩa, tắc tử như khuyến ngã giả dã, hà cố chỉ ngã?"
Traveling from Lu to Qi, Mozi visited an old friend. The friend said: 'Nowadays nobody in the world cares for righteousness; you alone wear yourself out pursuing it. What difference can one man make? Would it not be better to desist?' Mozi answered: 'Suppose a father has ten sons: nine idle about while only one plows the fields. Should not the lone farmer work even harder? Because there are many mouths to eat and few hands to produce! When few people in the world practice righteousness, you ought to urge me on rather than dissuade me!'
Trong khi nhân tâm thế đạo suy đồi, mình là người còn đứng vững được, thì sao lại chịu suy đồi với thiên hạ cho cùng trôi một loạt. Vì nếu ai cũng như thế cả, thì còn đâu là người cảnh tỉnh được kẻ u mê để duy trì lấy nhân tâm thế đạo nữa? Cho nên những người thức thời, có chí, dù ở vào cái đời biến loạn đến đâu, cũng không chịu đắm đuối vào cái bất nghĩa, khác nào như: cây tòng, cây bách mùa đông sương tuyết mà vẫn xanh, như con gà trống mưa gió tối tăm mà vẫn gáy. Những bậc ấy chẳng những thế mà thôi, lại còn đem bao nhiêu tinh lực tâm trí ra, cố gắng giữ lấy phong hóa mà dìu dắt, mà đưa đường cho những kẻ u mê đắm đuối.
"When public morals decay, the noble-minded must not surrender to the prevailing tide. Like towering cypresses that stay green amidst winter frost, or the rooster that crows faithfully despite torrential gloom, courageous pioneers keep the lamp of justice burning for all humanity."
Tu Thân
见善，修然必以自存也；见不善，愀然必以自省也。善在身，介然必以自好也；不善在身，菑然必以自恶也。故非我而当者，吾师也；是我而当者，吾友也；谄谀我者，吾贼也。故君子隆师而亲友，以致恶其贼。
Kiến thiện, tu nhiên tất dĩ tự tồn dã; kiến bất thiện, tiễu nhiên tất dĩ tự tỉnh dã. Thiện tại thân, giới nhiên tất dĩ tự hảo dã; bất thiện tại thân, tai nhiên tất dĩ tự ố dã. Cố phi ngã nhi đương giả, ngô sư dã; thị ngã nhi đương giả, ngô hữu dã; siểm du ngã giả, ngô tặc dã. Cố quân tử long sư nhi thân hữu, dĩ chí ố kỳ tặc.
When witnessing virtue in others, strive earnestly to emulate it; when seeing fault, examine yourself vigilantly to weed out similar defects. When you possess virtue, guard it tenaciously; when you detect wrongdoing in yourself, discard it without pity. Whoever criticizes my genuine faults with justice is my honored teacher; whoever commends my rightful deeds truthfully is my trusted friend; whoever flatters me deceitfully is a thief bent on my ruin. The noble person reveres good teachers, embraces honest friends, and shuns flatterers. Petty persons do the opposite: they detest correction, crave sycophancy, act deceitfully yet demand admiration, and mock the righteous.
Cái đạo tu thân rút lại chỉ có biết theo điều hay, biết tránh điều dở. Mà muốn tới cái mục đích ấy, thì không những là tự mình phải xét mình lại còn phải xét cái cách người ở với mình nữa. Đối với người, cần phải biết hai điều: Ai khen chê phải, khuyên răn hay thì phục, thì bắt chước; ai chiều lòng nịnh hót thì tránh cho xa, coi như quân cừu địch. 'Nên ưa người ta khuyên mình hơn người ta khen mình' - có như thế, thì mới tu thân được.
"Self-cultivation boils down to embracing virtue and discarding vice. This demands rigorous self-examination as well as discernful perception of companions. One should treasure constructive criticism far above sweet adulation."
Đánh Dấu Thuyền Tìm Gươm
楚人有涉江者，其剑自舟中坠于水，遽契其舟，曰：“是吾剑之所从坠。”舟止，从其所契者入水求之。舟已行矣，而剑不行，求剑若此，不亦惑乎？
Sở nhân hữu thiệp giang giả, kỳ kiếm tự chu trung trụy ư thủy, cự khế kỳ chu, viết: "Thị ngô kiếm chi sở tòng trụy." Chu chỉ, tòng kỳ sở khế giả nhập thủy cầu chi. Chu dĩ hành hĩ, nhi kiếm bất hành, cầu kiếm nhược thử, bất diệc hoặc hồ?
A traveler from the state of Chu was crossing a wide river in a ferry. Inattentive, he dropped his precious sword overboard into the depths. Hurriedly, he took a knife and carved a notch on the gunwale of the boat, saying: 'This is where my sword fell.' When the boat docked at the distant shore, he dived into the water beneath the notch to look for his sword. The boat had long traveled miles downriver while the sword remained stationary on the riverbed. Is not seeking a sword in this manner the epitome of foolishness?
Thanh gươm rơi xuống sông, thì ở ngay chỗ rơi. Nếu muốn tìm thấy gươm, tất phải lặn ngay xuống chỗ rơi mà tìm. Chớ sao lại đánh dấu vào thuyền, đợi đến lúc thuyền đỗ vào bến, mới lặn xuống bến tìm? Người tìm gươm nầy có khác nào như người đánh đàn sắt đem gắn cả ngựa lại, tưởng ngựa không di dịch được là các âm vận tự nhiên điều hòa được đúng! Than ôi! người cố chấp bất thông, chỉ câu nệ biết giữ chặt một cái đã nắm chặt trong tay, chớ không hiểu nghĩa chữ 'thời' là gì?
"Circumstances change continuously like flowing currents. Applying rigid, outdated methods to an altered reality is as absurd as notching a moving ferry. Wisdom demands recognizing the dynamics of time and adapting our actions accordingly."
Đạo Vợ Chồng
房玄龄微时，尝病甚，将死，谓妻卢氏曰：“吾病革，卿年少，不可枉居，善事他人。”卢泣入帷中，剜一目以示玄龄，示无他意。玄龄疾愈，礼敬特甚。后玄龄为相，太宗赐美人，卢氏宁饮鸩不纳，帝叹曰：“我尚畏之，况玄龄乎！”
Phòng Huyền Linh vi thời, thường bệnh thậm, tương tử, vị thê Lư thị viết: "Ngô bệnh cách, khanh niên thiếu, bất khả uổng cư, thiện sự tha nhân." Lư khấp nhập duy trung, oản nhất mục dĩ thị Huyền Linh, thị vô tha ý. Huyền Linh tật dũ, lễ kính đặc thậm. Hậu Huyền Linh vi tướng, Thái Tông tứ mỹ nhân, Lư thị ninh ẩm trẫm bất nạp, đế thán viết: "Ngã thượng úy chi, huống Huyền Linh hồ!"
When Fang Xuanling was young and obscure, he fell gravely ill near death. Taking his young, beautiful wife Lady Lu by the hand, he whispered: 'My life ebbs away. You are in your prime; do not squander your youth in widowhood. Promise me you will remarry a worthy man.' Weeping bitterly, Lady Lu stepped behind the curtain, gouged out one of her eyes, and presented it to her husband to demonstrate her irrevocable fidelity. Fang Xuanling miraculously recovered and eventually rose to become Prime Minister under Emperor Taizong. Throughout his glorious life, he revered his scarred wife with unbroken devotion, taking no concubines.
Tưởng mình sắp chết, thấy vợ trẻ trung không muốn để cho ở vậy, thế là quá yêu thương vợ, thể tất cho vợ lắm. Sợ chồng tiếc đẹp, chết đi không dứt, mà khoét mắt để tỏ ra thành tật cho yên lòng chồng, thế là chí tình và nhất tâm với chồng lắm. May khỏi bệnh, sau lại làm đến Tể tướng, ông chỉ biết có một bà vợ tật nguyền thuở hàn vi mà thôi, kính yêu quý trọng trọn tình trọn nghĩa. Đạo vợ chồng gắn bó thủy chung như thế thật đáng lưu danh thiên cổ, khiến đời sau soi vào mà cảm phục.
"True conjugal love requires sublime sacrifice and mutual reverence. The husband selflessly thought of his wife's future, while the wife pledged loyalty beyond external beauty. Their lifelong devotion stands as an eternal testament to noble matrimonial virtue."
Lúc Đi Trắng, Lúc Về Đen
杨朱之弟曰布，衣素衣而出。天雨，解素衣，衣缁衣而反。其狗不知，迎而吠之。杨布怒，将扑之。杨朱曰：“子毋扑矣，子亦犹是也。向者使汝狗白而往，黑而来，岂能毋怪哉？”
Dương Chu chi đệ viết Bố, y tố y nhi xuất. Thiên vũ, giải tố y, y tư y nhi phản. Kỳ cẩu bất tri, nghênh nhi phệ chi. Dương Bố nộ, tương phác chi. Dương Chu viết: "Tử vô phác hĩ, tử diệc do thị dã. Hướng giả sử nhữ cẩu bạch nhi vãng, hắc nhi lai, khởi năng vô quái tai?"
One sunny day, Yang Zhu's younger brother, Yang Bu, went out wearing white clothes. Midway through his trip it poured with rain, soaking his clothes. He took refuge at a relative's house, who lent him a black coat. When the rain stopped, Yang Bu walked home in the dark coat. His dog, seeing him in unfamiliar attire, barked aggressively and lunged at him. Infuriated, Yang Bu raised a stick to beat it. Yang Zhu intervened, saying: 'Do not strike the dog! It is only natural for it to bark. Suppose our white dog went out white and returned jet-black; would you not be equally startled and suspicious?'
Lúc đi mặc áo trắng, lúc về mặc áo thâm, chính mình không biết mình thay đổi, con chó thấy khác thì xua đuổi. Mình đánh nó chẳng hóa ra lầm lắm ru! Lỗi tại mình thay đổi không tại con chó cắn xằng. Vậy nên ở đời khi mình làm điều gì khác thường, mà người ta không rõ, thì tất nhiên người ta bàn trái bàn phải. Nếu mình không tự xét mình thay đổi hay dở, chỉ biết trách người nghị luận nọ kia, thì chẳng khác nào như Dương Bố đánh chó trong truyện này.
"We often alter our outward appearance or behavior without realizing it, yet expect others to treat us with unbroken familiarity. When people misunderstand or criticize unexpected changes in us, we must first examine ourselves rather than lashing out at their natural bewilderment."
Lấy Của Ban Ngày
昔齐人有欲金者，清旦被衣冠而往市，适鬻金者之所，因攫其金而去。吏捕得之，问曰：“人皆在焉，子何遂攫人之金？”对曰：“取金之时，不见人，徒见金。”
Tích Tề nhân hữu dục kim giả, thanh đán bị y quan nhi vãng thị, thích chúc kim giả chi sở, nhân hoạc kỳ kim nhi khứ. Lại bộ đắc chi, vấn viết: "Nhân giai tại yên, tử hà toại hoạc nhân chi kim?" Đối viết: "Thủ kim chi thời, bất kiến nhân, đồ kiến kim."
In the state of Qi, a man possessed by greed dressed up one morning and walked into the market. Strolling into a gold merchant's booth, he seized a fistful of gold and walked away. The guard apprehended him and shouted: 'Crowds were surrounding you; how dared you steal gold in broad daylight?' He replied calmly: 'When I grabbed the gold, I did not see any people; I only saw the gold.' In another variation, an insolent thief taken to task mocked the onlookers: 'Countless tyrants and fraudsters use deceit to rob whole nations in secret. I merely take in open daylight—am I not more honest than they?'
Đã là kẻ thấy của tối mắt, tham vàng bỏ nghĩa, thì dù ít, dù nhiều cũng là đáng khinh cả, song đem những kẻ mặt to, tai lớn, vì ham mê phú quý mà lường thầy, phản bạn, hại ngầm đồng bào so với những quân cắp đường, cắp chợ giữa ban ngày để nuôi miệng thì tội đến nặng hơn biết bao nhiêu. Thế mà trách đời chỉ biết chê cười những quân trộm cướp vặt chớ không biết trừng trị những kẻ đại gian đại ác.
"When avarice blazes, moral vision goes utterly dark. While petty street thieves are caught and ridiculed, societies often fail to condemn grand exploiters in high robes who strip whole communities through subtle deceit. True justice must perceive beyond crude petty theft to punish colossal corruption."
Cách Cư Xử Ở Đời
颜渊问于孔子曰：“渊愿贫如富，贱如贵，无勇而威，与人玩好而终身无患，可乎？”孔子曰：“大哉此问！贫而如富，知足而无欲也；贱而如贵，自得而敬人也；无勇而威，恭顺而无失也；与人玩好而终身无患，慎言而择友也。若此，何不可之有？”
Nhan Uyên vấn ư Khổng Tử viết: "Uyên nguyện bần như phú, tiện như quý, vô dũng nhi uy, dữ nhân ngoạn hảo nhi chung thân vô hoạn, khả hồ?" Khổng Tử viết: "Đại tai thử vấn! Bần nhi như phú, tri túc nhi vô dục dã; tiện nhi như quý, tự đắc nhi kính nhân dã; vô dũng nhi uy, cung thuận nhi vô thất dã; dữ nhân ngoạn hảo nhi chung thân vô hoạn, thận ngôn nhi trạch hữu dã. Nhược thử, hà bất khả chi hữu?"
Yan Yuan asked Confucius: 'I wish to remain poor yet feel as rich, be humble in rank yet feel noble, possess no fierce force yet command natural reverence, and socialize with men all my life without peril. Is such an aspiration feasible?' Confucius exclaimed: 'Magnificent is your question! To be poor yet feel rich comes from contentment without boundless cravings. To be humble yet feel noble comes from self-dignity and respectful courtesy. To lack raw might yet command reverence comes from prudent humility without negligence. To live amidst companions without hazard comes from weighing every word before speaking.'
Không cần công danh phú quý thế là biết giữ thiên tước hơn là nhân tước; không để ai khinh lờn được thế là biết trọng phẩm giá mình; không muốn đeo cái lo vào mình thế là biết giữ thân không phiền lụy đến ai. Ở đời mà giữ trọn vẹn được mấy điều như thế, tưởng thật là một cách vui thú rất cao thượng vậy.
"True nobility lies within self-cultivation rather than conferred worldly ranks. When one cherishes internal character, acts with unwavering respect, and speaks with measured discretion, life is shielded from needless hostility, attaining pure peace and lofty joy."
Ôm Cây Đợi Thỏ
宋人有耕田者。田中有株，兔走触株，折颈而死。因释其耒而守株，冀复得兔。兔不可复得，而身为宋国笑。今欲以先王之政，治当世之民，皆守株之类也。
Tống nhân hữu canh điền giả. Điền trung hữu chu, thố tẩu xúc chu, chiết cảnh nhi tử. Nhân thích kỳ lỗi nhi thủ chu, ký phục đắc thố. Thố bất khả phục đắc, nhi thân vi Tống quốc tiếu. Kim dục dĩ tiên vương chi chính, trị đương thế chi dân, giai thủ chu chi loại dã.
A farmer in Song was tilling his field. In the midst of the plot stood a tree stump. Suddenly a speeding hare dashed by, slammed violently into the stump, broke its neck, and died on the spot. Seeing this easy prize, the farmer cast aside his plow and spent every day guarding the stump, hoping another hare would run into it. Naturally, no more hares crashed, while his untended crops withered, rendering him the laughingstock of the entire state. Han Feizi commented: 'Those who try to rule present times by clinging stubbornly to ancient rigid policies without adapting are doing nothing different from this farmer.'
Thấy mùi, quen mui làm mãi. Ở đời những kẻ ngẫu nhiên gặp may, mà ước ao được gặp may luôn như thế nữa, không biết sự may là tình cờ mới có, thì có khác gì người nước Tống ôm cây đợi thỏ nầy. Anh ôm cây đợi thỏ này lại còn là người cố chấp bất thông, không hiểu thời thế, không thấu tình cảnh, khư khư đười ươi giữ ống, cũng một phường với những hạng chơi đàn gắn chặt phím, khắc mạn thuyền để nhớ chỗ gươm rơi.
"Blind chance is not a sustainable livelihood. Those who abandon diligent labor to pin their hopes on accidental windfalls end up bankrupt in both fortune and reputation. Wisdom requires dynamic adaptation rather than dogmatic stagnation."
Ba Con Rận Kiện Nhau
三虱相与讼。一虱过之，曰：“讼者奚说？”三虱曰：“争肥铙之地。”一虱曰：“若亦不患腊之至而焦釜之烹乎？若何相争也？”三虱乃悟，共聚而食，彘瘦而不杀，三虱得以全生。
Tam sắt tương dữ tụng. Nhất sắt quá chi, viết: "Tụng giả hề thuyết?" Tam sắt viết: "Tranh phì nhiêu chi địa." Nhất sắt viết: "Nhược diệc bất hoạn lạp chi chí nhi tiêu phủ chi phanh hồ? Nhược hà tương tranh dã?" Tam sắt nãi ngộ, cộng tụ nhi thực, trĩ sấu nhi bất sát, tam sắt đắc dĩ toàn sinh.
Three lice living on a pig bickered incessantly and took each other to court over who should occupy the fattest spot on the hog. Another louse passed by and asked: 'What are you disputing?' The three replied: 'We are contending over the rich and juicy territory on this host.' The passerby retorted: 'Why quarrel over trivial turf? You should rather fear the year-end sacrifice when the butcher sharpens his cleaver and bundles straw to roast the pig over flames!' The three lice awoke to the peril, ceased feuding, and fed moderately together. Consequently the pig stayed lean, was spared from slaughter, and the lice survived safely for years.
Nhân dân một xứ mà cứ tranh giành lẫn nhau cái lợi trước mắt, không nghĩ gì đến cái việc lâu dài cho cả toàn thể, thì trí khôn thật không bằng mấy con rận nói trong truyện nầy. Tranh nhau, cãi nhau, đánh nhau, kiện nhau, thì oan oan tương kết, lợi chẳng thấy đâu chỉ thấy hại, hại cho một mình lại hại cho cả đàn, cả lũ nữa. Sao không biết: Sâu đục cây, cây đổ thì sâu cũng chẳng còn; trùng hại vật, vật chết thì trùng cũng hết kiếp!
"Internal strife over short-sighted petty gains blinds factions to existential perils. When citizens or colleagues tear each other apart, they ruin the very foundation that shelters them all. When the tree falls, the insects perish with it."
Mong Làm Điều Phải
鲁人身善，独处室。邻之嫠妇亦独处室。夜暴风雨，嫠妇室坏，趋而托焉。鲁人闭门而不纳。妇人曰：“子何不纳我乎？”鲁人曰：“吾闻男女不六十不同居。今子幼，吾亦幼，是以不敢纳尔也。”妇人曰：“子何不如柳下惠然，妪不逮门之女，国人不称其乱？”鲁人曰：“柳下惠则可，吾固不可。吾以吾之不可，学柳下惠之可，未为不可也。”孔子闻之曰：“善哉！学柳下惠者，莫若此子矣。”
Lỗ nhân thân thiện, độc xứ thất. Lân chi li phụ diệc độc xứ thất. Dạ bạo phong vũ, li phụ thất hoại, xu nhi thác yên. Lỗ nhân bế môn nhi bất nạp. Phụ nhân viết: "Tử hà bất nạp ngã hồ?" Lỗ nhân viết: "Ngô văn nam nữ bất lục thập bất đồng cư. Kim tử ấu, ngô diệc ấu, thị dĩ bất cảm nạp nhĩ dã." Phụ nhân viết: "Tử hà bất như Liễu Hạ Huệ nhiên, ẩu bất đãi môn chi nữ, quốc nhân bất xưng kỳ loạn?" Lỗ nhân viết: "Liễu Hạ Huệ tắc khả, ngô cố bất khả. Ngô dĩ ngô chi bất khả, học Liễu Hạ Huệ chi khả, vị vi bất khả dã." Khổng Tử văn chi viết: "Thiện tai! Học Liễu Hạ Huệ giả, mạc nhược thử tử hĩ."
In Lu, a virtuous bachelor lived alone. Next door lived a solitary widow. One stormy night, howling winds collapsed the woman's hut. She fled to the neighbor's house knocking for shelter, but the man barred his door. The widow pleaded: 'Why will you not let me in? Why do you not emulate Liu Xiahui, who held a freezing girl through the night at the city gate yet remained utterly pure without the slightest impropriety?' The man replied: 'Liu Xiahui possessed saintly self-control; I do not. Using my firm boundary to prevent moral failure is my true way of honoring Liu Xiahui's purity!' Hearing of this, Confucius praised him: 'Splendid! Among all who seek to emulate Liu Xiahui, none understands the essence of virtue better than this man.'
Mong làm điều rất phải không bắt chước hình thức cách làm, mà giữ được cái gốc của sự phải, thế mới thật là khôn! Liễu Hạ Huệ mở lòng cứu người mà tâm bất động là bậc thánh nhân. Người trai nước Lỗ biết tự lượng sức mình, biết giữ gìn giới hạn để không sa ngã, tuy đóng cửa mà thực tế là bảo toàn danh tiết và lòng trong sạch cho cả hai. Biết mình là ai để giữ thân chính trực chính là đỉnh cao của sự khôn ngoan.
"To imitate virtue requires understanding inner essence rather than outward heroics. Knowing one's moral limits and establishing firm boundaries protects oneself and others from irreversible peril."